Historia badań, lokalizacja stanowiska

Węgrowo, stan. 11

Cmentarzysko z późnego okresu rzymskiego i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów
na ziemi chełmińskiej
Ministerstwo Kultury

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach zadania
„Opracowanie i publikacja badań z cmentarzyska w Węgrowie, stan. 11”

Narodowy Instytut Dziedzictwa
Muzeum w Grudziądzu
Widok stanowiska Stanowisko w Węgrowie zostało odkryte w lipcu 1998 r., w trakcie budowy sieci wodociągowej na terenie gminy Grudziądz. Podczas prac ziemnych natrafiono wówczas na jeden grób ciałopalny (grób 1). Systematyczne badania wykopaliskowe rozpoczęto w roku 1999 i prowadzono je do roku 2008. w trakcie ośmiu sezonów rozpoznano obszar o wymiarach 150 x 160 m, na którym zarejestrowano 164 obiekty. w trakcie prac zarejestrowano cmentarzysko z późnego okresu rzymskiego i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów oraz natrafiono na ślady osadnictwa neolitycznego (8 jam), ślady osadnictwa z epoki brązu (7 jam) z okresu rzymskiego (2 jamy), późnego średniowiecza (9 jam) i okresu nowożytnego (II wojna światowa – 2 obiekty). Zarejestrowano też 28 obiektów o nie określonej chronologii i funkcji, które rozproszone są na całym stanowisku. Badania w roku 1998 r. prowadzone były z funduszy Muzeum w Grudziądzu i Nadleśnictwa w Jamach, natomiast w 2008 r. – tylko ze środków Muzeum. w sezonach 1999-2005 prace finansowane były przez Kujawsko-Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. We wszystkich sezonach prace wykopaliskowe wspierane były przez Gminę Grudziądz oraz Zakład Usług Leśnych Daniel - Państwa Bogumiły i Andrzeja Zielaskowskich. Birytualne cmentarzysko (pochówki ciałopalne i szkieletowe) kultury wielbarskiej w Węgrowie reprezentuje grupę płaskich cmentarzysk z północno-wschodniej części ziemi chełmińskiej. Położone jest w Basenie Grudziądzkim, na pograniczu dużej doliny Wisły i Wysoczyzny Chełmińskiej, w strefie dolnego Powiśla, na prawym brzegu Wisły. w odległości 8 km na północny zachód znajduje się znane cmentarzysko w Grudziądzu - Rządzu, a w odległości 2 km na południowy wschód cmentarzysko w Maruszy. Stanowisko oddalone jest o 25 km od birytualnego cmentarzyska nr 6 w Linowie.
Plan stanowiska

Węgrowo, stan. 11. Plan obiektów związanych z cmentarzyskiem.

1 - grób ciałopalny,
2 - domniemany grób ciałopalny,
3 - paleniska,
4 - grób typu bustum,
5 - grób szkieletowy,
6 - domniemany grób szkieletowy,
7- pozostałości spalonych słupów.

Sytuacja kulturowa

Cmentarzysko w Węgrowie zostało założone przez ludność kultury wielbarskiej około poł. III w. i było użytkowane do pierwszej ćwierci V w. Twórcami kultury wielbarskiej byli Goci - lud pochodzenia germańskiego, wywodzący się z północnej Europy ze Skandynawii. Goci w pierwszym wieku naszej ery pojawili się u ujścia Wisły, na obszarze dolnego Powiśla, Pomorza Gdańskiego, a także na ziemi chełmińskiej. Wg gockiego historiografa Jordanesa żyjącego w VI w. n.e., Goci z rodu Amalów, pod wodzą swojego króla Beriga, przybyli ze Skandynawii i założyli Gothiskandzę - Nowy Kraj Gotów, który znajdował się naprzeciw ujścia rzeki Viskly - Vistuli (Wisły). Naukowcy toczą spór czy ta mityczna kraina Gothiskandza to wyspa Gotlandia, czy też wybrzeże Zatoki Gdańskiej. Po połowie i wieku ludność gocka zajęła również Pomorze Środkowe (Pojezierze Kaszubskie, Krajeńskie) i północną Wielkopolskę. w końcu II w. Goci opuścili te tereny i wyruszyli na podbój, przesuwając się stopniowo na Mazowsze, Podlasie, Polesie w kierunku południowo- wschodniej Europy, kierując się nad Morze Czarne do mitycznej krainy Oium. Pod koniec IV w. i na początku V. w. po odejściu Gotów, rejon ujścia Wisły identyfikowany jest z wymienianymi przez historiografa Jordanesa Widiwariami, będącymi, wg niego, mieszanką różnych plemion w tym także Gotów.
Mapa Ziemi Chełmińskiej

Mapa ziemi chełmińskiej.

1 - Cmentarzyska założone w młodszym okresie przedrzymskim;
2 - Cmentarzyska założone w starszym okresie wpływów rzymskich;
3 - Cmentarzyska z zespołami grobowymi z młodszego okresu wpływów rzymskich(za K.Przewoźna 1974 z uzupełnieniami)
Strefy rozprzestrzeniania kultury wielbarskiej

Strefy rozprzestrzenienia kultury wielbarskiej w starszym okresie rzymskim.
Za: A. Kokowski. Goci miedzy Bałtykiem a Morzem Czarnym, Lublin- Warszawa 2004, ryc. 1.

Główne szlaki handlowe łączące ziemie polskie z imperium rzymskim.

Główne szlaki handlowe łączące ziemie polskie z imperium rzymskim.
Za: A. Kokowski ( red.) Rzymskie dzieje Kotliny Hrubieszowskiej, Lublin 2001.

Mapa Cesarstwa Rzymskiego.

Mapa Cesarstwa Rzymskiego. Za: Wandalowie. Strażnicy Bursztynowego Szlaku, Lublin- Warszawa, 2004.

Obrządek pogrzebowy

Dla kultury wielbarskiej w obrządku pogrzebowym charakterystyczny był birytualizm, tj. kremacja (spalenie) i inhumacja czyli składanie do grobów nie spalonych zmarłych. Na cmentarzysku w Węgrowie zarejestrowano jeden grób szkieletowy oraz 60 grobów ciałopalnych. Z tej grupy antropologicznie określono 27 pochówków. Wyróżniono: 6 grobów dzieci, 5 grobów prawdopodobnie mężczyzn, 9 prawdopodobnie kobiet, pozostałe określone jako pochówki dorosłych. Po kremacji na stosie pogrzebowym szczątki zmarłych składano najczęściej do jam wygrzebanych w ziemi. Niekiedy zebrane szczątki mogły być umieszczane w nie zachowanych do dnia dzisiejszego skórzanych bądź płóciennych woreczkach, delikatnych koszykach lub drewnianych naczyniach. Sporadycznie spalone kości umieszczano w glinianych popielnicach. w niektórych jamach, na warstwie spalonych kości ustawiono poprzepalane na stosie ciałopalnym naczynia, w innych - naczynia obsypywano resztkami stosu. Były także jamy, i tych było najwięcej, w których wystąpiły tylko pojedyncze kości i fragmenty naczyń. Do jam lub naczyń wkładano przepalone na stosie pogrzebowym elementy stroju, przedmioty codziennego użytku: zapinki, sprzączki, grzebienie, przęśliki, igły, szkatułki z drewna, z których pozostały tylko okucia, oraz różnokolorowe paciorki szklane, zawieszki z metalu i poroża. Jedyny grób szkieletowy na cmentarzysku w Węgrowie, w którym pochowana została młoda kobieta, ułożony był na osi północ-południe, z głową skierowaną na północ. Jest to typowa orientacja grobów, którą stosowała ludność kultury wielbarskiej. Grób wyposażony był w dwie zapinki, z których jedna ułożona była na obojczyku, a druga na klatce piersiowej. Suknia zmarłej została obszyta różnobarwnymi paciorkami. Powyżej głowy ustawiono dwa naczynia z gliny, przęślik i igłę. Do pasa przytwierdzono duży pacior i pierścień. Wśród pochówków wyróżnionych na cmentarzysku na uwagę zasługuje pochówek w grobie 2, gdzie stos ciałopalny wzniesiono bezpośrednio nad miejscem, w którym przepalone szczątki zostały pogrzebane. Jest to grób typu bustum ze stosem in situ. Groby tego typu nie są znane w kulturze wielbarskiej, jednak powszechne w Europie Zachodniej i Europie Południowo-Wschodniej.

Rekonstrukcja stosu ciałopalnego.

Rekonstrukcja stosu ciałopalnego , rys. R. Czerniak, M. Michalec. Za: K. Czarnecka. Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej (w:) Wandalowie. Strażnicy bursztynowego szlaku. Lublin- Warszawa 2004, s. 102.

ciałopalny, jamowy

Grób 1: ciałopalny, jamowy

typu bustum, z pochówkiem  in situ

Grób 2: typu bustum, z pochówkiem in situ

ciałopalny, jamowy

Grób 4: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Grób 5: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Grób 15: ciałopalny, jamowy

Mapa Cesarstwa Rzymskiego.

Grób 15: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Groby 18-19: ciałopalne, jamowe

ciałopalny, jamowy

Grób 28: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Grób 31: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Grób 32: ciałopalny, jamowy

Mapa Cesarstwa Rzymskiego.

Grób 44: ciałopalny, jamowy

ciałopalny, jamowy

Groby 55,56: ciałopalne, jamowe

ciałopalny, jamowy

Grób 60: szkieletowy

Elementy stroju – sprzączki i zapinki

Zapinki – fibule, agrawy - służące do spinania szat, należą do jednej z liczniejszych kategorii zabytków odkrywanych w grobach ciałopalnych i szkieletowych na cmentarzyskach kultury wielbarskiej. Na cmentarzysku w Węgrowie znaleziono w 14 grobach 16 zapinek, a w 9 grobach 10 sprzączek. Wszystkie wykonano z brązu, tj. stopu miedzi i cyny. Większość zapinek i sprzączek produkowano w warsztatach lokalnych, niektóre mogły pochodzić spoza obszaru kultury wielbarskiej, m.in. z zachodniobałtyjskiego kręgu kulturowego lub z kultury czerniachowskiej. Do grobów ciałopalnych kobiet i mężczyzn wkładano zazwyczaj jedną zapinkę lub sprzączkę. w grobach męskich często występowały w komplecie. Bogatsze zestawy rejestruje się w grobach szkieletowych kobiet, do których wkładano w późnym okresie rzymskim zazwyczaj dwie zapinki. Metalowe sprzączki stanowiące element pasa, występują głównie w grobach mężczyzn.

ryc-4

Zapinki z brązu z grobu szkieletowego 60, młodej kobiety

ryc-5

Zapinka i sprzączka z brązu z grobu 1, mężczyzny

ryc-6

Zapinka i sprzączka z grobu 2, mężczyzny

ryc-7

Zapinka z brązu z grobu 34, kobiety

ryc-8

Zapinka z  brązu z grobów 18-19, kobiety

ryc-9

Zapinka z  brązu, z grobów 18-19, kobiety

ryc-10

Zapinka( z brązu) i sprzączka( żelazna) z grobu 56, mężczyzny

ryc-11

Sprzączki z brązu z grobów 32, 33, mężczyzn

ryc-12

Sprzączka z brązu z grobu 31, kobiety

ryc-13

Sprzączka z brązu z grobów 18-19, kobiety

ryc-14

Sprzączka żelazna . Znalezisko luźne

Elementy stroju – ozdoby i kolie

Najliczniejszą grupę ozdób spotykanych na cmentarzyskach późnorzymskich stanowią jedno- lub wielobarwne paciorki szklane. Na cmentarzysku w Węgrowie są one również najliczniej występującą grupą ozdób. Znaleziono ich prawie 200. Paciorki były ulubioną ozdobą kobiet i dzieci, chociaż pojedyncze egzemplarze wystąpiły także w grobach męskich. Najbardziej barwne paciorki znaleziono w jedynym grobie szkieletowym na cmentarzysku (grób 60). Te, znalezione w grobach ciałopalnych są zniekształcone, przepalone i choć przez obecność na stosie straciły trochę ze swojego pierwotnego blasku, w dalszym ciągu mogą zachwycać. Paciorki z grobów szkieletowych kobiet tworzyły kolie opasujące szyje lub były przytwierdzane do odzieży. Szklane paciorki były najliczniejszymi importami sprowadzanymi z terenów Cesarstwa Rzymskiego, często traktowano je także jako pieniądz rzeczowy. Niektóre z nich nanizano na ozdobne pierścienie i mogły wówczas pełnić funkcję zawieszek. Większe, bezbarwne, bardzo regularne kulki ze szkła lub większe paciorki mogły stanowić formę wisiorów, tzw. opasanych. Funkcje amuletów, często o charakterze magicznym pełniły metalowe zawieszki w formie topora lub zawieszki z poroża w kształcie maczugi Herkulesa. Kobiety nosiły także niewielkie metalowe puzderka określane często jako wisiorki wiaderkowate, które były maleńkimi pojemniczkami na pachnidła.

ryc-1

Kolia szklana z grobu szkieletowego 60, młodej kobiety

ryc-2

Paciorki szklane z  grobów 18-19, kobiety

ryc-3

Paciorki szklane z grobu 31, kobiety

ryc-4

Paciorki szklane na zawieszce srebrnej z grobu 31, kobiety

ryc-5

Paciorek szklany z grobu 49

ryc-6

Paciorki szklane z grobu 22, dziecka

ryc-7

Pacior szklany z grobu 30, kobiety

ryc-8

Pierścień srebrny z grobu szkieletowego 60, młodej kobiety

ryc-9

Dwa srebrne pierścienie- zawieszki z grobu 31, kobiety

ryc-10

Zawieszka- pierścień z brązu, z grobów 18-19, kobiety

ryc-11

Zawieszka- pierścień z brązu. Znalezisko luźne

ryc-12

Fragment pierścienia srebrnego. Znalezisko luźne

ryc-13

Zawieszka z brązu – toporowata, z grobu 15, młodej kobiety

ryc-14

Zawieszka z poroża, z grobu 44, kobiety

Przedmioty codziennego użytku

Jedną z cech wyróżniających kulturę wielbarską na tle innych kultur było nie wkładanie do grobów narzędzi pracy i broni, a sporadycznie tylko narzędzi żelaznych. Tak więc w grobach znajdujemy przede wszystkim elementy stroju, ozdoby i przedmioty codziennego użytku oraz takie, które służyły utrzymaniu codziennej toalety lub były niezbędne w codziennym życiu, ale jednocześnie były atrybutami kobiet lub mężczyzn. Zarówno w grobach kobiet, mężczyzn i dzieci dość często występują grzebienie z poroża. w Węgrowie znaleziono je w 15 pochówkach. Typowymi atrybutami kobiecymi są związane z tkactwem przęśliki gliniane, igły z brązu oraz pojemniki z kości ptasich, w których te igły przechowywano. Do grobów kobiet dość często wkładano drewniane szkatułki, służące do przechowywania precjozów oraz klucze, którymi otwierano przemyślne skonstruowane mechanizmy zamków. Na cmentarzysku w Węgrowie, w jednym z grobów kobiety (grób 31), znaleziono dwa metalowe okucia, które świadczą o tym, iż ofiarowano jej w drogę pośmiertną dwie szkatułki. w grobie tym znaleziono jednak najwięcej ozdób ze szkła i ze srebra.

Z przedmiotów codziennego użytku w grobach mężczyzn najliczniej występują pincety, noże i grzebienie. Grzebienie najczęściej wykonywano w przydomowych warsztatach rogowniczych, prawdopodobnie na osadach, w których mieszkała ludność użytkująca cmentarz w Węgrowie. Były też takie egzemplarze, które trafiły do społeczności węgrowskiej za pośrednictwem kupców z wielkich centrów produkcji grzebieni, które znane są m.in. w grupie masłomęckiej oraz z terenów rumuńskiej Mołdawii z miejscowości Bîrlad –Valea Seacă.

ryc-2

Żelazne okucia dwóch szkatułek wraz z kluczem i sprężyną z grobu 31, kobiety

ryc-3

Rekonstrukcja szkatułki wg W. Petzsch, za: A. Kokowski Schlossbeschläge und Schlüssel im Barbaricum in der Römischen Kaiserzeit und der Frühen Völkerwanderungszeit. Klassifizierung – Verbreitung – Chronologie, [w:] Z. Woźniak (red.) Klasyfikacja Zabytków Archeologicznych II, 1997, s. 101 Lublin.

ryc-4

Rekonstrukcja szkatułki wg A. Grzelakowski, za: A. Kokowski Schlossbeschläge und Schlüssel im Barbaricum in der Römischen Kaiserzeit und der Frühen Völkerwanderungszeit. Klassifizierung – Verbreitung – Chronologie, [w:] Z. Woźniak (red.) Klasyfikacja Zabytków Archeologicznych II, 1997,s. 103 Lublin.

ryc-5

Rekonstrukcja mechanizmu szkatułki wg E. Heinsius, za: A. Kokowski, Schlossbeschläge und Schlüssel im Barbaricum in der Römischen Kaiserzeit und der Frühen Völkerwanderungszeit. Klassifizierung – Verbreitung – Chronologie, [w:] Z. Woźniak (red.) Klasyfikacja Zabytków Archeologicznych II, 1997, s. 101, Lublin.

ryc-6

Rekonstrukcja warsztatu tkackiego

ryc-7

Gliniane przęśliki z grobów ciałopalnych, jamowych 18, 31,44.

ryc-8

Kostka z gliny- przęślik z grobu 23

ryc-9

Oprawka z poroża, igielnik(?) z grobu 31.

ryc-10

Guzki z gliny z grobów 30, 31, 33

ryc-11

Grzebień

Naczynia z gliny i ze szkła

Na cmentarzysku w Węgrowie w grobach znajdowano naczynia z gliny, w nielicznych tylko fragmenty naczyń szklanych. Większość naczyń z gliny wykonano ręcznie, z reguły nie były wykonane starannie, spełniały tylko funkcję symboliczną – akt darowizny. w trzech grobach znaleziono przepalone fragmenty naczyń, które reprezentują wyższy poziom, ponieważ wykonano je na kole garncarskim. Niektóre z naczyń mogły być tylko częściowo obtoczone na kole, o czym świadczą pierścienie na ich dnach. Na nekropolii w Węgrowie do grobów wkładano najczęściej od 2 do 4 naczyń. Do wyjątkowych należy grób dziecka ( grób 28) , w którym złożono 8 naczyń całych i we fragmentach.

Naczynia na użytek codzienny, jak i również na ceremonie pogrzebowe wytwarzano w pracowniach przydomowych zlokalizowanych na osadach. Naczynia wykonane na kole mogły być importami, które trafiły do społeczności węgrowskiej z sąsiednich terenów jako luksusowe przedmioty. Symbolem luksusu były również naczynia ze szkła, które nie należą do przedmiotów powszechnych w tym okresie. Naczynia te importowano prawdopodobnie z południowo- wschodnich pracowni szklarskich rozlokowanych w okolicach miast pontyjskich u wybrzeży Morza Czarnego.

ryc-2

Misa z gliny z grobu 31, kobiety

ryc-3

Misa z gliny z grobu 30, kobiety

ryc-4

Misa z gliny z grobu 44, kobiety

ryc-5

Misa z gliny z grobu 28, dziecka

ryc-6

Waza z gliny z grobu 18, kobiety

ryc-7

Misa z grobu 56, mężczyzny

ryc-8

Miska z grobu 28, dziecka

ryc-9

Miska z grobu 5

ryc-10

Miska z grobu 18, kobiety

ryc-11

Miseczka z grobu 56, mężczyzny

ryc-12

Miseczka z grobu 44, kobiety

ryc-13

Miseczka z grobu 28, dziecka

ryc-14

Miseczka z grobu 28, dziecka

ryc-15

Miseczka z grobu 15, młodej kobiety

ryc-16

Naczynie kielichowate z grobu 4

ryc-17

Fragmenty naczyń szklanych z grobów 30, 31

Powrót do strony głównej

Węgrowo, stan. 11
Cmentarzysko z późnego okresu rzymskiego i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów na ziemi chełmińskiej

Projekt i wykonanie: CONCEPT Intermedia